MIẾNG BÁNH TRÁNG VÀ NẾP ĂN XỨ QUẢNG

Người Quảng ăn Mỳ Quảng, nhiều khi chưa cầm đũa đã đưa tay lấy miếng bánh tráng nướng. Có người bẻ bánh bỏ vào tô cho thấm chút nước nhưn, có người lại để riêng, ăn một đũa mỳ rồi cắn một miếng bánh. Người thích bánh giòn, người thích bánh mềm đi đôi chút. Chẳng ai đặt ra phép tắc, cứ thuận miệng mình mà ăn.

Bánh tráng vốn là thứ bánh dân dã, làm từ hạt gạo. Gạo được xay thành bột, tráng mỏng, đem phơi rồi nướng trên lửa. Có loại bánh tráng mè thơm bùi, có loại bánh tráng gạo mộc mạc, nướng lên dậy mùi gạo chín. Để làm ra chiếc bánh ngon, người tráng phải biết chọn gạo, pha bột, canh lửa, trông nắng. Cái nghề tưởng đơn giản mà không phải ai làm cũng khéo.

Con mỳ cũng từ hạt gạo mà ra. Một thứ mềm, một thứ giòn, cùng có mặt trong bữa ăn. Chẳng rõ từ bao giờ người ta bắt đầu ăn bánh tráng nướng với Mỳ Quảng, chỉ biết rằng cách ăn ấy đã trở nên thân thuộc với nhiều người. Có những thói quen lâu ngày thành nếp, đến lúc muốn tìm cho ra đầu đuôi lại chẳng dễ.

Muốn hiểu thêm chuyện chiếc bánh tráng, có lẽ phải nhìn ra ngoài tô mỳ. Bởi với người Quảng, chiếc bánh ấy còn gắn với một việc hệ trọng trong mỗi gia đình: cúng giỗ ông bà.

Ở xứ Quảng, nhắc đến mâm cúng giỗ ông bà, tổ tiên là nhắc đến chiếc bánh tráng nướng. Trong nếp nhà truyền thống, dù mâm cỗ nhiều món hay ít món, người ta vẫn quen đặt chiếc bánh tráng lên trên những thức ăn đã sửa soạn. Nhà có điều kiện thì làm cỗ tươm tất, nhà còn khó khăn thì tùy sức mà lo, nhưng chiếc bánh tráng vẫn thường được dành một chỗ trên mâm cúng.

Chiếc bánh làm từ gạo, chẳng phải của ngon vật lạ, vậy mà được đưa vào một việc trang trọng của gia đình. Điều ấy nói lên phần nào vị trí của bánh tráng trong đời sống người Quảng. Nó không chỉ là thứ bánh để ăn cho vui miệng, mà đã thành một phần của nếp cúng giỗ được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Có một chi tiết rất đáng để ý. Những ghi chép về văn hóa ẩm thực Quảng Nam cho biết, trong bữa cỗ sau khi cúng giỗ, người ta thường dùng bánh tráng trước tiên. Người lớn tuổi bẻ bánh ra từng miếng, tiếng bánh vỡ giòn báo hiệu bữa ăn bắt đầu. Con cháu, họ hàng ngồi lại bên nhau, cùng ăn những món đã dâng cúng ông bà.

Ai từng dự một đám giỗ ở quê hẳn hiểu cái không khí ấy. Sau phần cúng kính trang nghiêm là bữa cơm của người trong họ, người thân quen. Có người lâu ngày mới về, có người quanh năm ở làng, gặp nhau lại hỏi thăm chuyện nhà, chuyện ruộng vườn, nhắc đến những người đã khuất. Đám giỗ vì thế không chỉ là ngày tưởng nhớ tổ tiên mà còn là dịp để con cháu nhận mặt nhau, giữ lấy tình thân.

Chiếc bánh tráng được bẻ ra, chia cho những người cùng mâm. Chẳng biết người xưa có gửi gắm ý nghĩa gì sâu xa trong việc ấy hay không, nhưng cái cảnh cùng ngồi ăn, cùng chia nhau miếng bánh sau lễ cúng thật gần với nếp sống trọng tình nghĩa của người Quảng.

Có những cách lý giải cho rằng chiếc bánh tráng tròn đặt trên mâm cúng mang ý nghĩa về trời đất, âm dương. Những cách hiểu ấy đáng để tìm hiểu, nhưng chưa đủ căn cứ để nói đó chính là lý do người xưa đưa bánh tráng vào mâm giỗ. Phong tục có khi bắt đầu từ những điều rất bình thường trong đời sống, rồi qua nhiều đời mới được người ta gửi gắm thêm những ý nghĩa khác.

Bánh tráng cũng không chỉ hiện diện trong ngày giỗ. Từ những món cuốn, món trộn, bánh tráng đập đến bữa cơm thường ngày, người Quảng đã dùng chiếc bánh ấy theo nhiều cách khác nhau. Ở Đại Lộc và một số vùng quê khác, nghề làm bánh tráng còn gắn với sinh kế của bao gia đình. Từ hạt gạo làm ra chiếc bánh, rồi chiếc bánh theo người dân vào bữa ăn, vào mâm cỗ, thành một phần quen thuộc của nếp nhà.

Nhìn từ đó, sự có mặt của bánh tráng bên tô Mỳ Quảng cũng dễ hiểu hơn. Một thứ bánh đã quen thuộc trong đời sống, lại hợp với khẩu vị của món mỳ quê mình, lâu ngày được người ta giữ lại. Còn chính xác nó bắt đầu đi cùng Mỳ Quảng từ thuở nào, chuyện ấy vẫn cần tìm hiểu thêm. Chuyện xưa, biết tới đâu nói tới đó, chớ vì muốn câu chuyện thêm hay mà nói quá lời.

Trở lại với tô Mỳ Quảng, miếng bánh tráng nướng góp thêm một cái ngon rất riêng. Con mỳ mềm, nước nhưn đậm đà, rau sống tươi mát, thêm miếng bánh giòn thơm, bùi vị gạo, vị mè. Có người bẻ bánh bỏ vào tô, có người cứ cầm riêng mà ăn. Cách nào cũng có cái thú của nó. Nhưng nếu chỉ nói bánh tráng làm cho tô mỳ ngon hơn thì vẫn chưa hết chuyện.

Đằng sau miếng bánh ấy là hạt gạo của người làm ruộng, là công sức của người tráng bánh, là những bữa cơm gia đình và cả nếp cúng giỗ ông bà. Những điều ấy không phải lúc nào cũng được người ăn nghĩ tới. Người ta cứ ăn, cứ thấy ngon, rồi quen dần. Đến khi đi xa, nhớ lại bữa ăn quê nhà, mới hay có những thứ bình thường mà khó quên.

Với chúng tôi, những người ngày ngày đứng bếp, nấu và bán Mỳ Quảng, càng tìm hiểu càng thấy món ăn quê mình còn lắm chuyện đáng học. Biết nấu một nồi nhưn cho vừa miệng, tráng được lá mỳ ngon là điều cần thiết. Nhưng hiểu vì sao người quê mình ăn như vậy, vì sao một miếng bánh tráng lại đi từ mâm cúng giỗ đến tô mỳ thường ngày, cũng là điều đáng quý.

Chúng tôi không dám nhận mình hiểu hết chuyện Mỳ Quảng. Có những điều sách báo đã ghi, có những chuyện vẫn nằm trong trí nhớ của các bậc cao niên, của những người làm bánh, của các bà mẹ đã quen tay lo bữa ăn, mâm giỗ suốt một đời. Mỗi lần tìm hiểu được thêm một chút, lại thấy thương và quý hơn công sức của người đi trước.

Cũng vì vậy mà ở Cây Ngô Đồng, chúng tôi muốn kể những câu chuyện quanh tô Mỳ Quảng. Không phải để nói món ăn quê mình hơn món ăn xứ khác, càng không phải để khoác lên nó những điều cao xa. Chỉ mong những người ghé quán, khi ăn một tô mỳ, có thể hiểu thêm đôi điều về đất Quảng, về con người và nếp sống đã làm nên món ăn ấy.

Chiếc bánh tráng nướng bên tô Mỳ Quảng nhỏ thôi. Bẻ ra nghe một tiếng giòn, ăn rồi có khi chẳng nhớ. Nhưng với người đã lớn lên từ những bữa cơm quê, từng ngồi bên mâm giỗ ông bà, tiếng bánh tráng ấy biết đâu còn gợi về một mái nhà, một mâm cơm đông đủ người thân.

Nghĩ cho cùng, cái đáng quý của món ăn quê nhà đâu chỉ nằm ở chỗ ngon miệng. Có những thứ ta ăn từ thuở nhỏ, đến khi lớn lên mới hiểu mình đã nhận từ đó biết bao tình nghĩa.

Mỳ Quảng Cây Ngô Đồng – Chuyện quanh tô mỳ Quảng!

TƯ LIỆU THAM KHẢO

• Vài món ăn tiêu biểu của người Quảng Nam (1), VnExpress; bài viết dẫn tư liệu từ Tạp chí Văn hóa Quảng Nam, tháng 6/1998, về tập quán dùng bánh tráng trong bữa cỗ cúng giỗ.
• Câu chuyện ẩm thực Quảng Nam, Báo Đà Nẵng.
• Ẩm thực xứ Quảng, nhìn từ giao thoa văn hóa, Báo Quảng Nam.
• Tư liệu giới thiệu bánh tráng Đại Lộc và nghề làm bánh tráng trong đời sống ẩm thực Quảng Nam.